Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia a testament

Przepisy prawa cywilnego zezwalają na zawarcie umowy na podstawie której potencjalny spadkobierca ustawowy zrzeka się dziedziczenia po przyszłym spadkodawcy. Umowa taka może być zawarta wyłącznie pomiędzy przyszłymi spadkobiercą ustawowym i spadkodawcą. Ze względu na jej doniosłość dla swej ważności musi ona być zawarta w formie aktu notarialnego.

Skutkiem zawarcia takiej umowy jest wyłączenie spadkobiercy od dziedziczenia tak jakby nie dożył on otwarcia spadku. Innymi słowy zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia prowadzi do stanu prawnego, w którym spadkobierca traktowany jest tak jak gdyby nie żył w chwili śmierci spadkodawcy. Co więcej, jeśli umowa o zrzeczenie się dziedziczenia nie zawiera odmiennych postanowień, od dziedziczenia wyłączeni zostają też w ten sam sposób wszyscy zstępni spadkobiercy, to jest jego dzieci, wnuki, prawnuki itd.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia może zostać uchylona co do zasady wyłącznie poprzez zwarcie przez te same strony kolejnej umowy, w której odwołają skutki umowy pierwszej. Taka umowa podobnie jak umowa o zrzeczenie się dziedziczenia musi być dla swej ważności zawarta w formie aktu notarialnego.

Przyczyny zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia mogą być w praktyce bardzo różne, choć zapewne w większości przypadków wiązało się to będzie z chęcią dokonania przez przyszłego spadkodawcę uregulowania w porozumieniu ze spadkobiercą ustawowym wszystkich kwestii majątkowych związanych z podziałem przyszłego majątku spadkowego. Może się bowiem zdarzyć, że dany spadkobierca uzyskał od przyszłego spadkodawcy za jego życia tego rodzaju przysporzenia majątkowe, które powodują, że dla zachowania równowagi pomiędzy wszystkimi spadkobiercami zasadne jest wyłączenie go od dziedziczenia.

Kodeks cywilny nie odpowiada jednak wprost na pytanie jak kształtował się będzie krąg spadkobierców jeżeli spadkodawca i spadkobierca zawarli w formie aktu notarialnego umowę o zrzeczenie się dziedziczenia a mimo to spadkodawca sporządzi testament, w którym powoła do spadku spadkobiercę, który zrzekł się dziedziczenia. Czy w takiej sytuacji spadkobierca, mimo umownego zrzeczenia się dziedziczenia będzie dziedziczył na podstawie testamentu?

Odpowiedź na tak zadane pytanie jest twierdząca. Rozstrzygnął o tym Sąd Najwyższy w zachowującej swą aktualność uchwale z dnia 15 maja 1972r. w sprawie III CZP 26/72, gdzie stwierdził, że w obowiązującym stanie prawnym zrzeczenie się dziedziczenia dotyczyć może wyłącznie dziedziczenia ustawowego. Nie ma zatem prawnych możliwości zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia z testamentu. Tym samym spadkobierca ustawowy, który zrzekł się przez umowę z przyszłym spadkodawcą dziedziczenia po nim, może dziedziczyć po tym spadkodawcy na podstawie sporządzonego przez niego testamentu.

W praktyce okazuje się zatem, że skutki umowy o zrzeczenie się dziedziczenia mogą zostać zniweczone nie tylko poprzez zawarcie umowy o uchyleniu jej skutków. Podobny efekt  odnieść bowiem może sporządzenie przez spadkodawcę testamentu, w którym powoła do spadku spadkobiercę, który zrzekł się dziedziczenia.

Adwokat Bartosz Markowski